NAZI EN DE KAPPER/Edgar Hilsenrath

Morbide, pervers en gewelddadig zijn de eerste termen die bij me opkomen bij het lezen van het boek van Edgar Hilsenrath, De nazi en de kapper. En dat is ook niet zo gek want het speelt zich af in het Duitsland van tussen de beide wereldoorlogen, opkomst van het nazisme en de jodenvervolging. Maar ook de oprichting van de staat Israël speelt een belangrijke rol. Genoeg ingrediënten om bovenstaande termen te bezigen.

In een nauwkeuriger beschouwing kan met ook zeggen dat het boek gaat over goed en kwaad, maar dat is een open deur die ik niet graag gebruik. Gaan immers niet alle boeken over goed en kwaad? Beter kan ik zeggen dat het boek voor een deel gaat over de relativiteit van goed en kwaad, afhankelijk van het perspectief van de lezer, maar vooral ook de omstandigheden waarin de hoofdpersoon verkeert.

De hoofdpersoon is een jongetje dat in een klein onbeduidend plaatsje ergens in Duitsland geboren wordt aan het begin van de 20e eeuw. Hij wordt geboren uit een moeder die het niet zo nauw neemt met de heersende normen. Zij kan dus niet met zekerheid zeggen wie de vader is. Dit maakt ook niet uit, een stiefvader is snel gevonden, al pakt dit voor de ik-figuur Max Schulz in pedagogisch opzicht niet zo goed uit. Seksuele mishandeling is zijn deel, maar dat neemt niet weg dat Max Schulz toch op zeer jeugdige leeftijd zijn eigen weg kiest en dat is vaak de weg die tegen de wil van zijn moeder en stiefvader in is. Zo heeft hij omgang met de zoon van concurrent van zijn stiefvader die kapper is. Daar waar zijn stiefvader een vies onbeduidend zaakje heeft, droomt Chaim Finkelstein van een salon en deze weet hij ook te verwezenlijken. Met zoon Itzig van kapper Finkelstein wordt een nauwe vriendschap gesloten. Samen gaan ze naar het plaatselijke Gymnasium, ontwikkelen ze zich op intellectueel vlak en beslissen ze na de afronding van hun studie dat het gezien de economische puinhoop in de jaren na de Eerste wereldoorlog een universitaire studie geen zin heeft. Samen leren ze het vak bij de vader van Itzig en misschien wel het meest verwonderlijke is dat ondanks zijn christelijke achtergrond, hij actief meedoet in de beleving van de Joodse gebruiken.
Saillant detail is het feit dat Max Schulz bijna een klassiek Joods uiterlijk heeft, terwijl Itzig een Ariër zou kunnen zijn. Nadrukkelijk vertelt de ik-figuur dat zijn afkomst puur Arisch is. Met de opkomst van Hitler scheiden zich de wegen van de vrienden zich wel heel nadrukkelijk.

Het verhaal is in de ik-vorm geschreven vanuit het perspectief van Max Schulz (of Itzig Finkelstein). Hij beschrijft zijn leven, de omgang met Itzig en zijn rol in het nazi-Duitsland. Hij is nadrukkelijk betrokken bij moordpartijen in concentratiekampen in Polen waar hij gedurende de oorlog is gestationeerd als SS-officier. Met deze persoonlijke geschiedenis en de Russen in 1944/45 op de hielen, weet Max Schulz te overleven in het oorlogsgebied en het in puin geschoten Berlijn waar hij uiteindelijk terecht komt. De wijze waarop het verhaal geschreven is, maakt mij in eerste instantie wrevelig. Het geeft een beetje de indruk van opa vertelt en de (klein)kinderen luisteren aan de grote keukentafel. De verteller weet zich daarbij verzekerd van een tolerant gehoor, die zijn vele herhalingen om het verhaal duidelijk te maken accepteren. Voor mij als lezer zijn die herhaling vooral irritant geweest. Gaandeweg het verhaal wordt het wel duidelijk waarom er zoveel sprake is van herhalingen. De identiteit van de hoofdpersoon wijzigt drastisch en het vertelperspectief komt meer en meer te liggen bij het wel en wee van de hoofdpersoon bij de oprichting van de staat Israël. De schrijver Hilsenrath heeft mij, na aanvankelijk een moeilijke start, overtuigend meegenomen in zijn relaas en levensverhaal. Een verhaal dat, zoals reeds gememoreerd is, gaat over goed en kwaad, maar vooral ook over de flexibiliteit van de menselijke geest. Misschien mag zelfs gesteld worden dat hij een inkijkje geeft in een zieke menselijke geest? Of zou het gaan over de zieke menselijke geest in algemeen sociologische zin? Voor mij laat de schrijver dit in het midden en daar kan ik zelf over gaan nadenken.

Gewoontegetrouw lees ik geen boekbesprekingen of achtergronden van schrijvers. De reden is dat gebrek aan tijd om te lezen, niet verstoord mag worden aan achtergrondfratsen zodat de lust om te lezen verdwijnt. Soms weet ik bij toeval iets van de schrijver, maar dat was bij Edgar Hilsenrath niet het geval. Ik heb toch maar even vluchtig gegoogled en tot mijn verbazing is het boek in 1971 al uitgebracht. Edgar Hilsenrath woonde toen in Amerika, maar besloot dit boek in het Duits te schrijven. De eerste vertaling is dus vanuit het Duits naar het Engels. Dit jaar is dit boek dan in het Nederlands verschenen.
In begin jaren zeventig stond de verwerkingsproblematiek van de Tweede Wereldoorlog in het toenmalige West-Duitsland nog in de kinderschoenen. Ondanks de goede verkoopcijfers in Amerika, durfde geen enkele uitgever het aan om de Duitse versie uit te brengen. Dit zou nog tot eind jaren zeventig duren en hiervoor was een goede marketing noodzakelijk, waarbij de kwaliteitspers nadrukkelijk gebruikt werd om het proces te begeleiden. De problematiek van verwerking was nog maar net op gang gekomen, dus een ‘foute Jood’ was in het toenmalige West-Duitsland nog niet algemeen bespreekbaar.

Ruim dertig jaar naar dato is alles wat met de Holocaust te maken heeft, de oprichting van de staat Israël en de problematiek rondom de vorming van een Palestijnse Staat nog steeds in het nieuws. Het boek van Edgar Hilsenrath kan in dit perspectief daarom nog steeds als zeer actueel beschouwd worden. Actueel in het licht van de hedendaagse ontwikkelingen, maar zeker ook actueel vanuit een psychosociaal perspectief waarin een mens vanuit bepaalde omstandigheden handelt (of moet handelen)

 Edgar Hilsenrath
Nazi en de kapper
1971 engels/
1990 duitse versie t.b.v. nl versie/
2008 vertaald in Nederlands
uitgever Anthos Amsterdam

Advertenties

Over sprakeloosid

Sprakeloos, en verhalen over die sprakeloosheid, maar ook verhalen die me sprakeloos doen staan. Kortom, over politiek, maatschappij, boeken, eigen verhalen en soms iets over mezelf. Maar verhaalt niet ieder geblogt woord over mezelf. Kortom, sprakeloos verhalen.
Dit bericht werd geplaatst in Ik vind ook wat van een boek en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

9 reacties op NAZI EN DE KAPPER/Edgar Hilsenrath

  1. Pingback: Onbekend Suriname met Sonny Boy van Annejet van der Zijl | sprakeloosverhalen

  2. Pingback: Sonny Boy van Annejet van der Zijl (+ alle boekervaringen beoordeeld) | Blog In Blik

  3. Pingback: Charles Lewinsky/ De verborgen geschiedenis van Courtillon | sprakeloosverhalen

  4. Pingback: Quadriga / F. Springer | sprakeloosverhalen

  5. Pingback: In de schaduw van de schaduw | sprakeloosverhalen

  6. Pingback: Feest der herkenning. IJSKASTMOEDER/ Janneke van Bockel | sprakeloosverhalen

  7. Pingback: Zoete Mond / Thomas Rosenboom | sprakeloosverhalen

  8. Pingback: Dienstreizen van een thuisblijver / Maarten ‘t Hart | sprakeloosverhalen

  9. Pingback: sprakeloosverhalen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s